बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC) दक्षिण मुंबईतील 17 बंद पडलेल्या ब्रिटिशकालीन फाऊंटन पुन्हा सुरू करण्यासाठी महत्त्वाकांक्षी योजना राबवत आहे. एकेकाळी शहराच्या सार्वजनिक कल्याण व्यवस्थेचा अविभाज्य भाग असलेल्या या रचनांमधून नागरिकांसोबतच जनावरे आणि पक्ष्यांनाही पाणी उपलब्ध होत असे.

19व्या शतकाच्या मध्यात उभारण्यात आलेले हे फाऊंटन प्रामुख्याने संस्थांच्या मदतीने बांधण्यात आले होते. आता वारसा संवर्धन विभागाकडून नव्या टेंडर प्रक्रियेद्वारे त्यांचे पुनरुज्जीवन केले जात आहे.

या प्रकल्पासाठी वास्तू विधान या आर्किटेक्चरल फर्मची सल्लागार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे. फर्मचे सहसंस्थापक आणि वास्तुविशारद राहुल चेंबूरकर यांनी सांगितले की, क्रॉफर्ड मार्केट, मस्जिद बंदर आणि भाट बाजारसारख्या गजबजलेल्या व्यापार केंद्रांमध्ये हे पियाव मोठ्या प्रमाणात आढळत असत.

सर कावसजी जहांगीर यांसारख्या दानशूरांनी शहरात 70 ते 80 पियाव उभारल्याचे मानले जाते. “हे फाऊंटन केवळ पाणीपुरवठा करणारे नव्हते, तर त्यांच्या सुबक वास्तुशिल्पामुळे त्यांना ग्रेड II-B वारसा संरचनांचा दर्जा देण्यात आला आहे,” असे चेंबूरकर यांनी सांगितले.

बहुतेक फाऊंटन BMCच्या अखत्यारित असले तरी काही मुंबई पोर्ट प्राधिकरण आणि रेल्वेच्या ताब्यात आहेत. ‘स्ट्रीट फर्निचर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या रचना सार्वजनिक ठिकाणी असल्याने त्यांची देखभाल करणे कठीण ठरले आहे.

या पुनरुज्जीवन उपक्रमाची सुरुवात 1990च्या दशकात झाली होती, जेव्हा काही पियाव मुंबईच्या वारसा यादीत समाविष्ट करण्यात आले. 2018 मध्ये वास्तू विधानला दोन फाऊंटनचे दस्तऐवजीकरण करण्याचे काम देण्यात आले होते, ज्यावर आधारित सविस्तर अहवाल BMCला सादर करण्यात आला. त्यानंतरच या फर्मला अधिक फाऊंटन पुनर्संचयित करण्याची जबाबदारी देण्यात आली.

वारसा विभागातील एका अधिकाऱ्याने सांगितले की, 17 फाऊंटनसाठी टेंडर प्रक्रिया सुरू असून, येत्या काही महिन्यांत त्यांच्या दुरुस्तीचे काम हाती घेतले जाईल.

“पुनरुज्जीवनानंतर हे फाऊंटन केवळ पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत म्हणून नव्हे, तर आकर्षक वारसा स्थळ म्हणूनही नागरिक आणि पर्यटकांसाठी उपयुक्त ठरतील,” असे त्यांनी नमूद केले.

मस्जिद बंदरमधील भाट बाजार येथे एका मोठ्या फाऊंटनवर सध्या काम सुरू असून, 2007 नंतर दुसऱ्यांदा त्याचे पुनरुज्जीवन केले जात आहे. 2022 पासून सर्व 17 फाऊंटनच्या पुनर्बांधणीसाठी आवश्यक तयारी सुरू आहे आणि लवकरच टेंडर प्रक्रिया पूर्ण होण्याची अपेक्षा आहे. 

प्रत्येक फाऊंटनच्या दुरुस्तीचा खर्च त्याच्या आकारमान आणि स्थितीनुसार बदलतो. मात्र सर्व काम एकत्रित बजेटमध्ये पूर्ण केले जाणार आहे. संपूर्ण प्रकल्प 9 ते 12 महिन्यांत पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

दरम्यान, BMCच्या अखत्यारितील सहा फाऊंटन आधीच पुनरुज्जीवित करून सुरू करण्यात आले आहेत. त्यापैकी तीन राणी बागेत, एक शिवाजी पार्कमध्ये, एक काळाचौकीतील डॉ. आंबेडकर रोडवर आणि एक गोखले रोडवर कार्यरत आहेत.

हेही वाचा

महाराष्ट्र सरकार सर्व जिल्ह्यांमध्ये बिबट्या सफारी सुरू करणार