शहरांमध्ये वाढता आर्थिक ताण, व्यवसायातील नुकसान, कर्जाचा वाढता बोजा, नोकरीची असुरक्षितता, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि समाजात ठराविक जीवनशैली टिकवून ठेवण्याचा दबाव यामुळे अनेकांना तीव्र मानसिक तणावाला सामोरे जावे लागत आहे.

10 सप्टेंबर रोजी जागतिक आत्महत्या प्रतिबंध दिन पाळला जातो. यंदाची थीम “Changing the Narrative on Suicide” म्हणजेच आत्महत्येबाबतची चर्चा बदलण्यावर भर देणारी आहे. आत्महत्येबाबतची शांतता आणि कलंक दूर करून मोकळेपणाने संवाद, सहानुभूती आणि वेळेवर मानसिक आरोग्याची मदत घेण्याची गरज या निमित्ताने अधोरेखित करण्यात येत आहे.

राष्ट्रीय गुन्हे नोंद विभागाच्या म्हणजेच NCRBच्या आकडेवारीनुसार, 2023 मध्ये देशात 1 लाख 71 हजार 418 आत्महत्यांची नोंद झाली, तर 2022 मध्ये हा आकडा 1 लाख 70 हजार 924 होता. 2023 मध्ये आत्महत्येचे प्रमाण सुमारे 12.3 प्रति लाख लोकसंख्या इतके होते. यातील जवळपास दोन तृतीयांश प्रकरणे 18 ते 45 वयोगटातील व्यक्तींची होती.

मुंबईतही परिस्थिती चिंताजनक आहे. NCRBच्या 2024च्या आकडेवारीनुसार मुंबईत 1,406 आत्महत्यांची नोंद झाली. प्रमुख महानगरांमध्ये आत्महत्यांच्या संख्येच्या बाबतीत मुंबई चौथ्या क्रमांकावर होती.

तज्ज्ञांच्या मते, शहरांमध्ये आर्थिक संकटाचा मानसिक आरोग्यावर मोठा परिणाम होऊ शकतो. व्यवसायातील अपयश, कर्ज, EMIचा ताण, नोकरी जाणे, व्यावसायिक स्पर्धा आणि इतरांप्रमाणेच जीवन जगण्याचा दबाव यामुळे व्यक्तीवर मानसिक ताण वाढू शकतो. मात्र आर्थिक अडचण ही आत्महत्येचे एकमेव किंवा निश्चित कारण नसते. नैराश्य, चिंता, व्यसन, कौटुंबिक वाद आणि इतर मानसिक आरोग्याच्या समस्या यांच्यासोबत हा ताण अधिक गंभीर होऊ शकतो.

याबाबत Apex Group of Hospitals, Borivali येथील मानसोपचारतज्ज्ञ डॉ. प्रतीक सुरदांषे म्हणाले की, व्यवसायातील नुकसान, अपयश, बेरोजगारी किंवा कर्ज फेडता न येणे हे मानसिकदृष्ट्या आधीच त्रस्त असलेल्या व्यक्तीला असह्य वाटू शकते.

मात्र आर्थिक संकट ही एक परिस्थिती आहे, व्यक्तीची ओळख किंवा भविष्याचा शेवट नाही. अशा वेळी व्यक्तीशी निर्णय न घेता संवाद साधणे, तिचे म्हणणे ऐकून घेणे आणि व्यावसायिक मदतीसाठी प्रोत्साहन देणे महत्त्वाचे आहे.

कौटुंबिक आणि नातेसंबंधांमधील तणावाचाही मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. पती-पत्नीमधील सततचे वाद, विभक्त होणे, घटस्फोट, नातेसंबंध तुटणे, कुटुंबाचा विरोध, सामाजिक किंवा कौटुंबिक मतभेद, विश्वासघात आणि एकटेपणा यामुळे व्यक्तीला भावनिकदृष्ट्या असुरक्षित वाटू शकते.

अनेक प्रकारचे ताण एकाच वेळी निर्माण झाल्यास व्यक्तीला परिस्थितीतून बाहेर पडण्याचा मार्ग दिसत नाही. त्यामुळे कुटुंबीय, मित्र, सहकारी आणि नियोक्त्यांनी व्यक्तीच्या वर्तनातील बदलांकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे.

एखादी व्यक्ती अचानक एकटी राहू लागणे, निराश किंवा असहाय वाटत असल्याचे व्यक्त करणे, मोठे वर्तनात्मक बदल होणे किंवा “मला हे झेपत नाही” अशा प्रकारच्या भावना व्यक्त करणे ही गंभीर मानसिक तणावाची चिन्हे असू शकतात.

आत्महत्या प्रतिबंधासाठी सर्वात महत्त्वाचे आहे—मौन तोडणे, समोरच्या व्यक्तीचे निःपक्षपातीपणे ऐकणे आणि गरज भासल्यास मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घेण्यास प्रोत्साहन देणे.

हेही वाचा

इस्कॉनच्या 3 खाद्यपदार्थ विक्री केंद्रांवर एफडीएची कारवाई